AI-inkoopvoorwaarden: wat de EU-modelbepalingen missen

Een Nederlandse inkoper kan bij twee sets AI-inkoopvoorwaarden terecht: de MCC-AI van de Europese Commissie, gepubliceerd op 5 maart 2025, en artikel 14 van de GIBIT 2025, de gemeentelijke inkoopvoorwaarden bij IT met als documentdatum 12 februari 2026. Beide zijn geschreven voor publieke inkopers. Beide verwijzen alleen naar Verordening (EU) 2024/1689 en verwerken dus niet de Digital Omnibus over AI, die sinds 27 juli 2026 in werking is. Hieronder welke bepalingen nog staan en welke u vervangt.

Geschreven voor de IT-manager, IT-directeur of informatiemanager bij een private organisatie tussen 250 en 5.000 FTE die op het punt staat voor een AI-systeem te tekenen. U heeft al een ICT-partner en een inkoopafdeling met eigen voorwaarden. Wat u niet heeft is een model dat voor u is geschreven.

Welke AI-inkoopvoorwaarden kan een Nederlandse private inkoper echt pakken?

De eerste set is de EU-modelcontractbepalingen voor AI, de MCC-AI, opgesteld door de Community of Practice over publieke inkoop van AI met steun van de Commissie. De resourcepagina vermeldt één publicatiedatum, 5 maart 2025, voor alle drie de documenten: een volledige versie voor AI met een hoog risico, een lichte versie voor AI zonder hoog risico, en een commentaar. De vertalingen in 24 EU-talen volgden op 16 juni 2025, dus er is een Nederlandse tekst. Een herziening uit 2026 bestaat niet.

Lees het commentaar voordat u er iets uit overneemt. Daarin staat dat het niet passend zou zijn als andere dan publieke organisaties de MCC-AI gebruiken, met de toevoeging dat delen ervan zeker bruikbaar zijn, mits per artikel beoordeeld. Het colofon achterin zegt meer dan de berichtgeving eromheen: status "Dynamic Working Document", versie 12 februari 2025, en sindsdien geen nieuwe versie.

De tweede set staat dichter bij huis. De GIBIT 2025 is door de VNG vastgesteld en vervangt de GIBIT 2023; de artikelen-pdf heeft als datum 12 februari 2026 en is in maart 2026 gepubliceerd, met een Engelse vertaling in september. Alle 342 gemeenten hanteren de GIBIT als uitgangspunt bij ICT-inkoop, waarmee het het breedst toegepaste IT-inkoopmodel van Nederland is. Naast het bestaande artikel 13 over algoritmische toepassingen komt er artikel 14 over AI-systemen bij, omdat elk AI-systeem een algoritmische toepassing is maar niet omgekeerd.

Beide zijn instrumenten van de inkoopkant. De tegenhanger aan leverancierszijde, de NLdigital Voorwaarden, bepaalt meer over wie een AI-storing draagt dan inkopers denken, en die hebben we uitgewerkt in wie wordt gebeld als de AI omvalt.

Waarom is een model van vóór de Omnibus in oktober 2026 een probleem?

Verordening (EU) 2026/1744 van 8 juli 2026, de Digital Omnibus over AI, wijzigt de Verordeningen (EU) 2024/1689, (EU) 2018/1139 en (EU) 2023/1230. Zij trad op 27 juli 2026 in werking, zes dagen voor de oorspronkelijke hoogrisicodatum van de AI Act, en schoof de verplichtingen uit hoofdstuk III op naar 2 december 2027 voor zelfstandige systemen uit bijlage III en naar 2 augustus 2028 voor AI die is ingebouwd in producten die al onder EU-productveiligheidsrecht vallen.

Wat u inhoudelijk van een leverancier moet vragen is nauwelijks veranderd, dus de meeste MCC-AI-bepalingen blijven overeind. Maar elke garantie die aan een datum, een conformiteitsbeoordeling of een CE-markering hangt, verwijst nu naar een ander jaar dan de opstellers aannamen, en de twee wijzigingen die een contract echt raken zitten in de artikelen 25 en 27.

De MCC-AI zeggen het zelf. Het commentaar legt uit dat de bepalingen bedoeld zijn te gelden totdat de AI Act volledig van toepassing is, en de voetnoot daarbij verwijst naar artikel 85 van de verordening zoals door de Commissie voorgesteld, van toepassing 24 maanden na inwerkingtreding. In de vastgestelde AI Act is het toepassingsartikel artikel 113, niet 85, en de horizon uit die voetnoot is zowel bereikt als opgeschoven. Het is een momentopname, en dat staat er zelf op.

Het praktische gevolg wijst de andere kant op dan uitstel suggereert. Een raamovereenkomst die u dit kwartaal sluit, loopt in december 2027 nog. Die zestien maanden zijn de enige periode waarin u er rustig over kunt onderhandelen.

Welke MCC-AI-bepalingen staan nog, en welke zijn gedateerd?

Artikel voor artikel, in de nummering van de volledige hoogrisicoversie. De beoordelingen zijn van ons.

• Artikel 2, risicobeheersysteem (artikel 9 AI Act): staat, maar verzet de trigger. De MCC-AI eisen uitvoering bij levering, weken voordat iemand het systeem echt gebruikt. Koppel het aan productiegebruik.
• Artikel 3, data en datagovernance (artikel 10): staat alleen in de situatie die het veronderstelt. Het commentaar zegt uitdrukkelijk dat het ervan uitgaat dat de leverancier bepaalt welke datasets worden gebruikt, en dat die plichten afschuiven op een leverancier die uw data nooit ziet niet passend is. Het gangbare geval hier is uw data in hun model. Herschrijf het artikel.
• Artikel 4, technische documentatie en gebruiksinstructies (artikelen 11 en 13): staat. Artikel 4.5 eist levering in het Engels, terwijl GIBIT-artikel 15.2 Nederlandse documentatie voor eindgebruikers voorschrijft. Kies bewust.
• Artikel 5, registratie en logging (artikel 12): staat, met een gat dat de opstellers zelf benoemen. Het commentaar verwacht dat er zodra ze bestaan geharmoniseerde normen in artikel 5.1 worden aangehaald, en die zijn er nog steeds niet. Wacht er niet op: zet er een bewaartermijn in en neem via artikel 5.3 uw eigen realtime inzage.
• Artikelen 6 en 7, transparantie en menselijk toezicht (artikelen 13 en 14): met opzet leeg. Beide verwijzen naar bijlagen, E en F, die u zelf vult. Daar zit het echte werk, en het model levert daarvan niets.

• Artikelen 10 en 11, kwaliteitsmanagementsysteem en conformiteitsbeoordeling (artikelen 17 en 43): datumafhankelijk en alleen voor hoog risico. Een garantie vandaag dat er een conformiteitsbeoordeling is uitgevoerd op een zelfstandig systeem uit bijlage III gaat over een verplichting die pas vanaf 2 december 2027 geldt. Vraag om het plan, niet om het certificaat.
• Artikel 12, beoordeling van de gevolgen voor de grondrechten (artikel 27): herschreven, en de bepaling om opnieuw op te stellen. De Omnibus verving de leden 4 en 5 van artikel 27. De oude plicht dat de beoordeling een DPIA op grond van artikel 35 AVG aanvult is weg; een gebruiksverantwoordelijke mag nu naar die DPIA verwijzen of er relevante delen uit overnemen, en het vragenlijstsjabloon van het AI-bureau moet die mogelijkheid dragen. Vraag om medewerking aan één gecombineerde beoordeling, en schrijf niet om een sjabloon heen dat wij nergens gepubliceerd vonden.
• Artikel 14, uitleg op individueel niveau: ongewijzigd overnemen. Dit is de sterkste bepaling uit de set, afgeleid van de modelbepalingen voor algoritmen van de gemeente Amsterdam uit 2019 en afgestemd op artikel 86 AI Act. Bij een klacht over een geautomatiseerd besluit bepaalt dit artikel of u antwoord kunt geven.
• Artikelen 15 tot 18 en bijlage B, rechten op de datasets: overnemen, en behandel bijlage B als exit-middel. Het commentaar zegt letterlijk dat afspraken over rechten op de datasets van de leverancier de afhankelijkheid verkleinen. Het is het argument uit de AI-capaciteit die u niet moet uitbesteden, geschreven als contractbijlage.
• Artikel 19, AI-register: alleen publiek. Schrappen, of ombouwen naar het interne AI-overzicht dat u toch nodig heeft.
• Artikel 21, kosten: woordelijk overnemen. Het gaat ervan uit dat alle kosten die de leverancier maakt om deze bepalingen uit te voeren al in de prijs zitten. De nuttigste zin uit het document voor een inkoper, en de eerste die een leverancier zal willen nuanceren.

Wat heeft GIBIT 2025 artikel 14 dat de EU-bepalingen missen?

Vier dingen, waarvan er één de reden is om een gemeentelijk model te lezen.

• Een plicht om u uit de aanbiederspositie te houden. Artikel 14.3 legt bij de leverancier een zorgplicht om te voorkomen dat de opdrachtgever als aanbieder wordt gekwalificeerd in plaats van als gebruiksverantwoordelijke in de zin van Verordening (EU) 2024/1689, en dat kan betekenen dat hij u voor bepaalde handelingen waarschuwt of ze voorkomt. De MCC-AI hebben hier niets tegenover. Fine-tunen, herlabelen of wezenlijk wijzigen, en de hele stapel uit hoofdstuk III landt bij uw IT-afdeling: artikel 25 bepaalt al sinds 2024 dat de oorspronkelijke aanbieder dan niet langer de aanbieder van dat systeem is. Wat de Omnibus toevoegde is wat die aanbieder u dan nog schuldig is, uitgeschreven als documentatie, informatie over beperkingen en faalwijzen, en redelijkerwijs te verwachten technische toegang om te testen, met die plicht niet als hij duidelijk heeft bepaald dat het systeem niet tot hoog risico mocht worden omgebouwd.
• Een geprijsde route voor het onvoorzienbare, mits de leverancier aanbieder is. Artikel 14.2 geldt uitdrukkelijk alleen voor zover de leverancier kwalificeert als aanbieder, en geeft hem dan 20 werkdagen voor een voorstel met omvang, doorlooptijd, impact en kosten voor maatregelen die bij de aanbieding niet voorzienbaar waren, met de tests voor uw rekening in uw omgeving. Stel eerst vast aan welke kant van die voorwaarde uw leverancier staat.
• Hulp bij de classificatie, gemeld bij de aanbieding. Artikel 14.4 verplicht de leverancier de risicoclassificatie te ondersteunen, zijn overwegingen te delen en bij het aanbod te melden dat het systeem zeer waarschijnlijk hoog risico wordt.
• Logging als traceerbaarheidsplicht, niet als functie. De artikelen 14.6 en 14.7 koppelen de diepte van de logging aan het beoogde doel en het redelijkerwijs te voorziene misbruik. De MCC-AI komen daar ook, maar de GIBIT noemt het doel, en daar valt u op terug als de logs onbruikbaar blijken.

De beperking is echt. De GIBIT is geschreven met een gemeente als opdrachtgever, en de kwaliteitsnormen, de overeenkomstengenerator en publiekrechtelijke plichten gaan niet mee. Lees artikel 13.2 zelf in plaats van de duiding eromheen: de vastgestelde tekst staat de leverancier toe zijn eigen toepassing te verrijken met uw data op twee cumulatieve voorwaarden, dat de verrijking op geen enkele wijze tot u te herleiden is en dat persoonsgegevens onder de verwerkersovereenkomst worden behandeld. Dat is een andere toets dan volledige anonimisering. Het stuk van ICTRecht beschrijft de consultatieversie. Neem de artikelen over, niet het regime.

Wat hoort in uw volgende AI-contract, welk model u ook als basis neemt?

Vijf bepalingen die geen van beide sets volledig geeft, en die er als eerste uit vallen zodra een aanbesteding uitloopt.

• Een benoemd model en een wijzigingsmelding. Beide modellen gaan uit van een systeem dat via releases verandert; modelgedrag verandert zonder release. Noem model en versie, en eis melding met een testvenster vóór een wissel.
• De evaluatieset is van u. Niet de trainingsdata, niet de gewichten: de verzameling gevallen met afgesproken juiste antwoorden. Wie die set heeft, kan van leverancier wisselen.
• Logs met een bewaartermijn en eigen inzage, geleend van MCC-AI-artikel 5.3.
• De aanbiedersplicht uit GIBIT-artikel 14.3, met de handelingen die hem in uw omgeving zouden activeren.
• Compliancekosten binnen de prijs, uit MCC-AI-artikel 21, met de route uit GIBIT 14.2 geprijsd voor wat echt onvoorzienbaar is.

Wie is hier eigenaar van binnen een IT-organisatie van 250 tot 5.000 FTE?

Bij deze omvang liggen de voorwaarden bij inkoop, de beveiligingsvragen bij de security officer, het platform bij de ICT-partner en het model bij de AI-leverancier. Artikel 14.3 bepaalt uw blootstelling en hoort standaard bij niemand. Dat is de naad waarin wij werken: wij zijn de AI-leverancier die naast uw ICT-partner werkt, niet in diens plaats. Benoem er een eigenaar voor vóórdat de volgende aanbesteding opengaat, niet tijdens de beoordeling.

Eén landelijke nuance. De GIBIT is een Nederlands instrument en een Vlaamse tegenhanger vonden wij niet: een Belgische lezer heeft de MCC-AI in Nederlandse vertaling en verder weinig, en niets in de GIBIT 2025 is tegen Belgisch publiek recht opgesteld. In beide landen blijft classificatie de snelste nuttige stap. Onze EU AI Act-risicochecker brengt u bij een verdedigbaar eerste antwoord, en AI-implementatie in Nederland laat zien hoe wij naast een bestaand IT-landschap bouwen.

Voor een bredere vakmatige blik is de praktische gids van de IAPP bij de MCC-AI de nuttigste secundaire bron die wij vonden, al is die deels alleen voor leden. Laatst bijgewerkt op 1 oktober 2026, nagelopen tegen de resourcepagina van de Commissie, de pdf van het commentaar, Verordening (EU) 2026/1744 en de vastgestelde GIBIT 2025-artikelen; op die datum waren de MCC-AI nog niet herzien.

Veelgestelde vragen