Twee op de drie notarissen in de eigen KNB-enquête gebruiken AI in hun werk, en ruim een derde van die gebruikers zegt dat er op kantoor geen formele regels voor zijn. Dat gat, niet de techniek, is het eerste wat aandacht verdient. Daarna beslist een enkele toets de rest: automatiseer het werk dat een register kan controleren en laat het werk dat alleen een notaris kan beoordelen met rust. De akte zelf valt nadrukkelijk in de tweede groep, en het meeste wat leveranciers beloven ook.
Wat zegt de KNB-enquête werkelijk over AI op notariskantoren?
Op 16 juli 2026 publiceerde de KNB een enquête onder 316 (kandidaat-)notarissen en toegevoegd notarissen. Twee op de drie respondenten gebruiken AI in het werk. Van die gebruikers pakt 82 procent de tools meerdere keren per week. De genoemde tools staan wonderlijk naast elkaar: ChatGPT en Microsoft Copilot naast juridisch-specifieke toepassingen als Zeno Law, DonnaJames, Legora en GeniAL. Het gebruik loopt van wet- en regelgeving opzoeken via samenvatten tot, bij een kleiner deel, risico- en compliancechecks.
Dan het cijfer waar het om draait. Ruim 33 procent van de AI-gebruikers geeft aan dat er op kantoor helemaal geen formele regels voor AI bestaan. Zet dat naast de tweederde-adoptie en minstens een op de vijf respondenten gebruikt AI binnen een Wwft-plichtige praktijk zonder dat daarvoor iets is vastgelegd. De enquête kruist frequentie niet met governance, dus welk deel van die groep intensief gebruikt kan niet uit de publicatie worden afgeleid. Met 82 procent weekgebruikers is een klein aandeel niet aannemelijk.
De spanning zit in dezelfde dataset. De meest genoemde belemmering voor verdere digitalisering is veiligheid, door 177 respondenten, voor wet- en regelgeving met 171 en gebrek aan tijd en capaciteit met 155. Veiligheid is ook het eerste dat niet-gebruikers noemen, bij ongeveer de helft, gevolgd door onzekerheid over hoe je begint. Een woord dekt twee problemen: de ene groep wil zekerheid voordat zij begint, de andere rijdt al en wil een regel om onder te rijden. Tegelijk zegt 88 procent te weten waar notariële data staat en wie erbij kan, en wil 72 procent van die groep daar meer grip op. Een kwart maakt zich in hoge mate zorgen over de afhankelijkheid van Amerikaanse technologie.
Vanuit de praktijk gelezen is dit geen adoptievraagstuk. Het is een vastleggingsvraagstuk. De tools staan al binnen.
Waarom kan een notariskantoor de akte niet gewoon automatiseren?
Omdat de wet niet is meegegaan. Sinds 1 januari 2024 kan een bv volledig digitaal worden opgericht, en de eerste twee akten passeerden bij eKo Notaris in Zwijndrecht en Aqte Notarissen in Bergen op Zoom. Dat is één aktesoort. In juni 2026 lanceerde de KNB vijf digitale diensten voor hybride dienstverlening: online adviesgesprekken via een Nederlandse videoaanbieder, identificatie op afstand, digitale notariële verificatie, ondertekening van onderhandse stukken op afstand en een digitale dossieromgeving conform de Archiefwet. In hetzelfde bericht staat dat het ontbreken van wetgeving voor de digitale akte de grote uitdaging blijft, met een oproep aan het ministerie van Justitie en Veiligheid om die wetswijziging in gang te zetten. Het WODC-rapport Staat van het Notariaat deel II (2026) wijst dezelfde kant op.
Terwijl de marketing dus AI beschrijft die uw standaardakten schrijft, vragen de leveringsakte en de hypotheekakte nog altijd om een passeren met de notaris erbij. Dat is minder erg dan het klinkt, want in de akte zaten de uren nooit. Modelakten worden al jaren half gegenereerd in het kantoorsysteem. Onaangeroerd bleef alles wat waar moet zijn voordat een passeerafspraak überhaupt kan worden gemaakt.
Er is nog een hardere reden. Artikel 21 van de Wet op het notarisambt geeft de notaris een ministerieplicht, en in het tweede lid de plicht zijn dienst te weigeren wanneer de gevraagde werkzaamheid in strijd is met het recht of kennelijk een ongeoorloofd doel heeft. Die weigering is het persoonlijke oordeel van een openbaar ambtenaar. Er is geen model voor, geen register achter en geen evaluatieset die zegt of een machine het goed deed.
De registertoets: welk notarieel werk kunt u veilig automatiseren?
Dit is de regel die wij hanteren, en die vervangt het gebruikelijke advies om het repeterende werk te automatiseren: automatiseer werk waarvan de uitkomst tegen een gezaghebbend register te controleren is, en automatiseer geen werk waarvan de uitkomst alleen tegen het oordeel van een notaris te controleren is.
Herhaling is in deze sector een slechte gids. Het Wwft-cliëntenonderzoek is zeer repeterend en juist daar wordt een ongecontroleerde machinebeslissing een toezichtgesprek. Wat telt is of een fout vindbaar is. Een register geeft u in elke zaak een harde waarheid, dus u meet de foutmarge doorlopend, in productie, zonder elke uitkomst te lezen. Een oordeel heeft die waarheid niet, dus de enige borging is een mens die alles naleest, en daarmee verdwijnt precies de besparing die u kocht.
De registers die een Nederlands notariskantoor sowieso al bevraagt, en die dus een controleerbaar antwoord geven:
- Kadaster voor de openbare registers, eigendom, hypothecaire inschrijvingen en erfdienstbaarheden. De inschrijving zelf loopt via KIK, Ketenintegratie Inschrijving Kadaster, waarvan het gebruik gratis is en waarbij u per ingeschreven akte een tarief betaalt. Voor automatisering telt vooral dat een KIK-aanlevering machineleesbaar is en het antwoord een harde goed- of afkeuring.
- Het Handelsregister bij de KvK voor bestuurders, vertegenwoordigingsbevoegdheid en statutaire gegevens.
- Het CDR, het Centraal Digitaal Repertorium, een KNB-initiatief dat sinds 2014 loopt, waarmee elk kantoor akten elektronisch aanlevert in plaats van papieren originelen op eigen kosten naar de Belastingdienst te koerieren. Het gaf de KNB ook voor het eerst zicht op hoeveel akten er passeren en waar.
- De BRP, het Curatele- en bewindregister, het Centraal Testamentenregister en het Centraal Insolventieregister.
Werk dat de toets doorstaat: partijen, kadastrale aanduiding en koopsom uit een koopovereenkomst halen en die naast Kadaster en Handelsregister leggen; een hypotheekopdracht van de bank tegen het dossier houden; signaleren dat een volmacht ontbreekt, dat huwelijkse voorwaarden niet in het dossier zitten of dat een identiteitsbewijs is verlopen; de concept-nota van afrekening opstellen; opmerken dat een perceel een voorlopige kadastrale grens heeft. Steeds geldt: de machine stelt voor, het register beslist.
Werk dat de toets niet doorstaat: de Wwft-risicoclassificatie en het besluit een ongebruikelijke transactie te melden; de inschatting of een cliënt onder druk staat van familie; wilsbekwaamheid; en de weigering op grond van artikel 21. Niet omdat een model daar slecht in is, maar omdat u niet kunt vaststellen of het goed is.
Wat betekent dit voor een eenmanskantoor?
Schaal bepaalt hier meer dan in de meeste sectoren. De KNB-factsheet leden en kantoren van januari 2026 telt 860 notariskantoren, waarbij meerdere vestigingen apart zijn meegeteld, waarvan er 411 eenmanskantoren zijn met één notaris. Verdeeld over 1.181 notarissen, 2.126 kandidaat-notarissen en 263 toegevoegd notarissen komt dat neer op ruwweg vier leden per kantoor, nog zonder de klerken, notarieel medewerkers en secretaresses die het meeste dossierwerk doen en die de factsheet niet telt. Bijna de helft van alle kantoren draait op één notaris. Het gemiddelde kantoor is een klein bedrijf; de eenmanskantoren zijn microbedrijf, en voor dat deel van de markt is dit geschreven.
De volgorde die werkt bij een kantoor van 250 mensen geldt hier dus niet. Er is geen stuurgroep, geen pilotcommissie en geen data-engineer. Wat een kantoor met één of twee notarissen in twee weken kan doen:
- Leg de regels vast. Eén pagina: welke tools zijn goedgekeurd, wat gaat nooit in een algemene tool, wie beslist over een nieuwe tool en wat moet worden vastgelegd. U begint niet met een leeg vel. De KNB publiceert de AI-weegschaal, een afwegingskader in drie delen met scenario's en beoordelingsvragen, plus een korte lijst vragen om aan elke leverancier te stellen, en vanaf 12 oktober 2026 loopt er een online AI-basistraining voor het notariaat. Dit is het waardevolste uur op de lijst, want het dicht precies het gat dat de enquête blootlegt.
- Kies een taak die tegen een register te controleren is, en niet meer dan één. Dossierintake naast Kadaster en KvK is meestal de winnaar.
- Meet vier weken lang tegen het register voordat u erop vertrouwt. Omdat het antwoord controleerbaar is, kost dit aandacht en geen geld.
- Laat de akte, het Wwft-oordeel en het cliëntgesprek met rust.
Een rekensom, met de aannames er expliciet bij zodat u ze door die van uzelf kunt vervangen. Stel dat een kantoor 40 akten per maand passeert en dat de intakecontrole per dossier, dus koopovereenkomst, kadastraal uittreksel, KvK-uittreksel en identiteitsbewijzen ophalen en naast elkaar leggen, 35 minuten van een medewerker kost. Dat is ongeveer 23 uur per maand. Neemt een scherp afgebakende intake-assistent de helft van dat ophaal- en vergelijkingswerk over terwijl een mens elk veld nog tegen het register bevestigt, dan komt er zo'n 12 uur per maand vrij. Dat is geen transformatie. Het is anderhalve werkdag die nu opgaat aan het overtypen van gegevens tussen schermen, en voor een kantoor van die omvang is dat een eerlijk getal om mee te rekenen. Het is een uitgewerkt voorbeeld en geen norm: reken het na met uw eigen aantal akten en uw eigen minuten.
Hoe werkt de AI-verordening in 2026 voor een notariskantoor?
Artikel 4, de plicht tot AI-geletterdheid, geldt sinds 2 februari 2025 voor elke organisatie die AI inzet, notariskantoren inbegrepen. De Digital Omnibus verzachtte de formulering: aanbieders en gebruiksverantwoordelijken moeten de ontwikkeling van AI-geletterdheid onder hun personeel ondersteunen in plaats van een niveau te garanderen, en het toezicht op de geletterdheidsregels ligt sinds 2 augustus 2026 bij de nationale markttoezichthouders. De hoogrisicoverplichtingen schoven op naar 2 december 2027 voor bijlage III en 2 augustus 2028 voor bijlage I. De praktische verplichting voor een notariskantoor dit jaar is dus bescheiden en concreet: weet wat u gebruikt, train wie het gebruikt, leg het vast. Onze AI Act-checklist voor het mkb loopt dezelfde plichten langs voor een klein kantoor.
De transparantieregels uit artikel 50 gelden sinds 2 augustus 2026 en raken gegenereerde content. Het vakblad van de beroepsgroep liep daarop vooruit. Het coverinterview van mei 2026 met Lex van der Code, een fictieve digitaris, vermeldt op de pagina zelf Tekst: Mistral-Le Chat/Heleen Boex. Een beroepsorganisatie die haar AI-content labelt voordat het artikel bijt, zet een hogere standaard neer dan de meeste marketing in deze sector. Over wat die labelplicht in een werkende stack betekent schreven wij apart.
Waar moet een notariskantoor het algemene AI-advies negeren?
Twee plekken waar de standaardadviezen een notariskantoor op het verkeerde been zetten.
Ten eerste: zet uw kennisbank in een retrieval-systeem en stel er vragen aan. De meeste notariële kennis staat niet in uw eigen documenten. Die zit in de KNB-modellen en in wet- en regelgeving die onder u door verandert. Een retrieval-systeem dat op uw eigen protocol is gericht, antwoordt met overtuiging uit het model van vorig jaar. Bouwt u retrieval, richt het dan op het dossier en niet op het recht.
Ten tweede: begin met een chatbot voor cliënten. In een beroep waarin juist in het eerste gesprek zichtbaar wordt of iemand onder druk staat, haalt u met een bot voor de intake precies de waarneming weg waarvoor het ambt bestaat. Gebruik identificatie op afstand en een digitale dossieromgeving, allebei nu door de KNB op Nederlandse infrastructuur aangeboden, en houd het gesprek. Dezelfde redenering bepaalde wat wij adviseerden voor accountantskantoren en voor assurantiekantoren: automatiseer het dossier, bescherm het gesprek.
Wat u deze maand kunt doen
Leg de AI-regels op een pagina vast, benoem een taak die tegen een register te controleren is en meet die vier weken. Wilt u liever dat iemand het dossier met u doorloopt dan dat er een tool wordt verkocht, dan is dat het gesprek dat wij wekelijks voeren met het Nederlandse mkb, en het hoort bij ons bredere werk rond AI in de juridische praktijk. Laatst bijgewerkt: 14 september 2026.
