AI-adoptie in Nederland 2021 tot 2025: wat 250+ bedrijven echt gebruiken

In 2025 gebruikte 33,2% van de Nederlandse bedrijven met tien of meer werkzame personen ten minste één AI-technologie, tegen 13,1% in 2021. Bij bedrijven met 250 of meer medewerkers was dat 67,6%. Beide cijfers liggen ver boven het EU-gemiddelde. Toch zakte Nederland in die jaren van plaats drie naar plaats zes in de EU, en de soort AI die een proces verandert, in plaats van een document, kwam bij grote Nederlandse bedrijven tussen 2021 en 2024 nauwelijks van zijn plaats.

Die tweede zin is de reden voor dit onderzoek. Het hoofdcijfer wordt overal aangehaald. Wat eronder ligt niet. Daarom haalden we de volledige enquêtereeks van Eurostat op voor Nederland, België en de EU, vier enquêtejaren en 63 indicatoren, en rekenden we de verschuivingen, de rangorde en de verschillen zelf uit. Het is geschreven voor de IT-manager, CIO of informatiemanager bij een organisatie van 250 tot 5.000 medewerkers die moet uitleggen waar de organisatie staat.

Hoe is dit onderzoek opgebouwd?

De bron is de jaarlijkse enquête van Eurostat naar ICT-gebruik bij bedrijven, tabellen isoc_eb_ai (naar grootte) en isoc_eb_ain2 (naar sector), voor het laatst bijgewerkt op 15 juni 2026. Het CBS verzamelt het Nederlandse deel. Wij haalden de data op 5 oktober 2026 op.

• Jaren: 2021, 2023, 2024 en 2025. In 2022 zijn de AI-vragen niet gesteld.
• Wie telt mee: bedrijven met tien of meer werkzame personen in industrie, energie, bouw, handel, vervoer, horeca, ICT, vastgoed en zakelijke dienstverlening. De financiële sector, zorg, onderwijs en overheid zitten niet in de enquête.
• Wat telt mee: een bedrijf gebruikt AI als het ten minste één van zeven technologieën gebruikt, van text mining tot machines die zelfstandig bewegen. Eén licentie telt even zwaar als een herbouwd proces.
• Ons eigen werk: de verschuivingen in procentpunten, de rangorde over 27 lidstaten en de aandelen onder AI-gebruikers. Eurostat markeert een breuk in de Nederlandse reeks van 2025 bij het totaalcijfer en bij kleine bedrijven. Vergelijk die twee dus met enige voorzichtigheid met 2024.

Hoeveel Nederlandse bedrijven gebruiken AI, en waar staat dat in de EU?

Het gebruik ging van 13,1% in 2021 naar 14,1% in 2023, 23,1% in 2024 en 33,2% in 2025. Het EU-gemiddelde lag in 2025 op 19,9%. Nederland zit daar dus twee derde boven, en verloor toch terrein: derde van 27 in 2021, zesde in 2025, achter Denemarken (42,0%), Finland (37,8%), Zweden (35,0%), België (34,5%) en Luxemburg (33,6%).

Grootte verklaart het grootste deel van de verschillen binnen het land:

• 10 tot 49 medewerkers: 10,1% in 2021, 28,8% in 2025.
• 50 tot 249 medewerkers: 21,4% in 2021, 46,6% in 2025.
• 250 of meer medewerkers: 40,6% in 2021, 67,6% in 2025.

Voor het beeld bij kleine bedrijven en de mkb-cijfers houden we een aparte pagina bij, de stand van AI in het Nederlandse mkb. Dit onderzoek volgt de grotere organisaties.

Waar verloor Nederland zijn voorsprong?

Niet bij kleine bedrijven. Nederlandse en Belgische bedrijven met 10 tot 49 medewerkers staan gelijk op 28,8%. De voorsprong ging verloren in precies de grootteklasse waar de budgetten en de IT-afdelingen zitten.

In 2021 lagen Nederlandse middelgrote bedrijven (50 tot 249 medewerkers) 4,5 punt voor op Belgische, 21,4% tegen 16,9%. In 2025 lagen ze 7,9 punt achter, 46,6% tegen 54,5%. Bij bedrijven van 250 of meer begonnen beide landen gelijk, 40,6% en 41,4%. In 2025 stond België op 76,4% en Nederland op 67,6%. In de EU-rangorde voor grote bedrijven ging Nederland van plaats vier naar zeven. België staat tweede, achter Finland.

Welke AI namen grote Nederlandse bedrijven in gebruik?

Dit is de uitkomst die we niet verwachtten. Splits het cijfer voor 250+ naar technologie en er verschijnen twee heel verschillende lijnen.

Taal-AI, die documenten leest en schrijft, steeg sterk:

• Text mining: 13,6% in 2021, 47,7% in 2025.
• Tekst, spraak of code genereren: 8,7% in 2021, 41,8% in 2025.
• Spraakherkenning: 10,9% in 2021, 34,5% in 2025.

AI die in een proces zit, kwam bijna niet vooruit:

• Werkstromen automatiseren of beslissingen ondersteunen: 25,1% in 2021, 24,4% in 2023, 24,9% in 2024, 30,6% in 2025.
• Machine learning voor data-analyse: 22,3% in 2021, 32,3% in 2025.
• Beeldherkenning: 14,0% in 2021, 18,1% in 2025.
• Machines die bewegen op autonome beslissingen: 9,6% in 2021, 12,5% in 2025.

Drie enquêtejaren lang veranderde het aandeel grote Nederlandse bedrijven dat met AI een werkstroom automatiseert niet, terwijl het hoofdcijfer van 40,6% naar 54,1% ging. Grote Belgische bedrijven verdubbelden dezelfde indicator in dezelfde periode, van 22,6% naar 45,0%. Het Nederlandse adoptieverhaal van deze jaren is voor een groot deel de komst van een algemene assistent op het bureaublad. Dat is nuttig. Het is ook iets anders dan een proces dat anders loopt, en het verklaart waarom adoptiecijfers en operationele resultaten zo vaak niet op elkaar aansluiten. Over de organisatorische kant daarvan schreven we in AI-adoptie strandt in de organisatie, niet in de code.

Welke Nederlandse sectoren lopen voor, en welke achter?

Aandeel bedrijven met tien of meer werkzame personen dat in 2025 AI gebruikt:

• Informatie en communicatie: 70,0%.
• Specialistische zakelijke dienstverlening: 55,0%.

• Elektriciteits- en gasvoorziening: 54,6%.
• Farmaceutische industrie: 48,9%.
• Machinebouw: 40,1%.
• Chemie: 37,4%.
• Groothandel: 34,5%.
• Industrie als geheel: 28,6%.
• Detailhandel: 27,4%.
• Voedings- en genotmiddelen: 22,6%.
• Bouw: 21,3%, tegen 4,7% in 2023.
• Vervoer en opslag: 19,6%.
• Horeca: 16,0%.

Twee dingen vallen op. De bouw verviervoudigde ruim in twee jaar, vanaf een heel laag niveau. En vervoer en opslag, in het land met de grootste haven van Europa, steeg het minst van alle grote sectoren: 8,1 punt in vier jaar, van 11,5% naar 19,6%. De Belgische vervoerssector staat op 22,4%.

De cijfers over het doel zeggen hetzelfde. Het aandeel van alle Nederlandse bedrijven dat AI voor logistiek gebruikt was 2,7% in 2021 en 2,1% in 2025. Bij grote bedrijven was het 9,3% en 11,9%. Ter vergelijking: grote bedrijven die AI voor bedrijfsadministratie gebruiken gingen van 15,2% in 2023 naar 36,6% in 2025.

Bouwen Nederlandse bedrijven AI of kopen ze het?

Ze kopen het, en elk jaar meer. Van de grote Nederlandse bedrijven die AI gebruiken, gebruikt 72,2% kant-en-klare commerciële software, tegen 54,1% in 2021. Het aandeel dat AI liet ontwikkelen of aanpassen door een externe partij daalde van 54,2% naar 44,7%, en het aandeel dat het door eigen medewerkers liet ontwikkelen daalde van 36,0% naar 30,8%.

Samen met de splitsing naar technologie is dat een consistent beeld: de meeste nieuwe gebruikers kwamen binnen via een product dat een ander bouwde. AI bouwen of aanpassen voor het eigen proces werd een kleiner deel van het geheel, terwijl het geheel groeide. Voor de IT-organisatie verschuift het werk daarmee van ontwikkeling naar leveranciersmanagement, en wordt de vraag wie antwoordt als het model van de leverancier verandert dringender. Die vraag behandelden we in wie eigenaar is van een AI-incident.

Wat houdt bedrijven tegen die geen AI gebruiken?

Van de grote Nederlandse bedrijven zegt 12,8% AI te hebben overwogen en het niet te gebruiken. Eurostat vraagt die bedrijven waarom. Hun antwoorden in 2025, met 2021 ter vergelijking:

• Gebrek aan relevante expertise: 73,0% (71,4% in 2021).
• Zorgen over gegevensbescherming en privacy: 61,4% (16,0% in 2021).
• Onduidelijkheid over juridische gevolgen: 50,0% (15,1% in 2021).
• Problemen met beschikbaarheid of kwaliteit van data: 42,2% (39,8% in 2021).
• Onverenigbaarheid met bestaande apparatuur, software of systemen: 32,9% (45,4% in 2021).
• Kosten lijken te hoog: 24,9% (40,9% in 2021).

Kosten zakten van de tweede reden naar de laatste van deze zes. Privacy en juridische onzekerheid werden grofweg vier en drie keer zo groot. Expertise bleef al die tijd bovenaan. Het beeld is dat van organisaties die het kunnen betalen, zich minder zorgen maken over de inpassing in hun systemen, en nu vastlopen op niet weten hoe en niet weten of het mag.

Wat betekent dit als u IT leidt bij een Nederlandse organisatie?

Drie praktische lezingen.

• Benchmark niet op het hoofdcijfer. Bij de 67,6% horen zegt alleen dat iemand een licentie op een assistent heeft. De moeilijkere en nuttigere vraag is of u bij de 30,6% hoort die met AI een werkstroom automatiseert, en voor welk proces.
• Verwacht dat het verschil zichtbaar wordt in aanbestedingen. Belgische en Scandinavische concurrenten van dezelfde omvang zijn verder met operationele AI. In sectoren waar Nederlandse bedrijven over de grens concurreren, logistiek voorop, ziet u dat eerder in prijs en doorlooptijd dan in een statistiek.
• Behandel de twee groeiende drempels als werk, niet als oordeel. Privacy en juridische onzekerheid zijn per proces te beantwoorden, met een DPIA, een classificatie onder de AI Act en een wijzigingsproces dat bij AI past. Zo'n proces beschreven we in AI-changemanagement.

Crux Digits bouwt AI in bestaande processen, als AI-partner naast de ICT-partner of het interne IT-team van een organisatie. Dit onderzoek is geen pleidooi om iemand in te huren. Een algemene assistent voor elke medewerker is een licentiebeslissing die u zelf kunt nemen. Bij de lijn van 30,6% verdient een specialist een plaats, en dat is het werk dat wij doen.

Wat zijn de grenzen van deze data?

• Het is een enquête naar wat bedrijven zeggen te gebruiken, geen meting van hoeveel of hoe goed.
• Financiële sector, zorg, onderwijs en overheid vallen buiten de enquête. Niets hier beschrijft dus een bank, een ziekenhuis of een gemeente.
• Gebruik is ja of nee. Eén pilot en een bedrijfsbreed systeem tellen even zwaar.
• De Nederlandse cijfers van 2025 voor het totaal en voor kleine bedrijven dragen een markering voor een reeksbreuk. De cijfers voor grote en middelgrote bedrijven niet.
• Sommige sectorcijfers rusten op kleine steekproeven en springen tussen jaren. De cellen die er instabiel uitzagen, lieten we weg.

De korte versie

• 33,2% van de Nederlandse bedrijven met tien of meer werkzame personen gebruikte in 2025 AI, tegen 13,1% in 2021 en een EU-gemiddelde van 19,9%.
• Nederland zakte van plaats drie naar zes in de EU, en van vier naar zeven bij bedrijven van 250 of meer.
• Grote Nederlandse bedrijven: 67,6% gebruikt AI, maar werkstromen automatiseren met AI bleef drie jaar rond 25% en stond in 2025 op 30,6%.
• Vervoer en opslag steeg het minst van alle grote sectoren. AI voor logistiek wordt door 2,1% van alle bedrijven gebruikt.
• Bij bedrijven die AI overwogen en afhaakten, viel kosten weg als reden en kwamen privacy en juridische onzekerheid ervoor in de plaats.

Veelgestelde vragen