Onder de EU AI Act is de meeste AI in een fabriek geen hoog risico. Camerainspectie die product afkeurt en predictive maintenance op een pomp zijn uitgesloten als veiligheidscomponent, door een regel die de Digital Omnibus in juli 2026 toevoegde. Hoog risico zijn AI die de veiligheidsfunctie van een machine draagt, AI die veiligheidscomponent is in de levering van gas, warmte of elektriciteit, en AI die werk toewijst of medewerkers volgt. De AI-eisen voor machines komen nu via de Machineverordening.
Dit artikel is voor de IT-manager, OT-manager of compliance-verantwoordelijke bij een levensmiddelenproducent, chemische fabriek, machinebouwer of tankopslag met 250 tot 5.000 medewerkers. Crux Digits bouwt AI-systemen zoals visuele inspectie en onderhoudsmodellen, naast uw ICT-partner en machineleveranciers. Uw OT-netwerk en veiligheids-PLC's beheren wij niet.
Wanneer is een AI-systeem hoog risico onder de AI Act?
Er zijn twee routes: artikel 6, lid 1, met bijlage I voor AI in gereguleerde producten, en artikel 6, lid 2, met bijlage III voor genoemde toepassingen. Volgens artikel 6, lid 1, van de AI Act is een AI-systeem hoog risico als het een veiligheidscomponent van een product is, of zelf een product, onder wetgeving uit bijlage I, en dat product een conformiteitsbeoordeling door een derde nodig heeft. Bijlage III voegt toepassingen toe; in een fabriek tellen punt 2 (veiligheidscomponenten in de levering van water, gas, verwarming of elektriciteit) en punt 4 (werkgelegenheid en personeelsbeheer).
De Digital Omnibus on AI, Verordening (EU) 2026/1744, sinds 27 juli 2026 van kracht, voegde artikel 6, lid 1 bis, toe: AI die uitsluitend dient voor niet-veiligheidsgerelateerde gebruikersondersteuning, prestatieoptimalisatie, efficiëntie, automatisering, gemak of kwaliteitscontrole is geen veiligheidscomponent. Lid 1 ter is het tegenwicht: AI waarvan falen de gezondheid en veiligheid in gevaar brengt, is dat wel. De data staan op onze pagina over de hoog-risicodeadline: 2 december 2027 voor bijlage III, 2 augustus 2028 voor bijlage I.
Valt AI in machines nu onder de Machineverordening in plaats van de AI Act?
Grotendeels wel: de Omnibus verplaatste Verordening (EU) 2023/1230 van afdeling A naar afdeling B van bijlage I bij de AI Act. Voor producten in afdeling B gelden volgens het gewijzigde artikel 2, lid 2, alleen artikel 6, lid 1, artikel 60 bis en de artikelen 102 tot en met 112 van de AI Act, dus hoofdstuk III geldt niet rechtstreeks voor machines. In plaats daarvan verplicht artikel 8 van de Machineverordening de Commissie tot gedelegeerde handelingen die AI-eisen toevoegen aan bijlage III van die verordening, in lijn met hoofdstuk III, afdeling 2, en de artikelen 17, 19, 72 en 73 van de AI Act, uiterlijk van toepassing op 2 augustus 2028.
De Machineverordening geldt vanaf 20 januari 2027; een rectificatie verving de 14 januari 2027 uit de oorspronkelijke tekst, en daarom circuleren beide data. Bijlage I, deel A, noemt twee AI-categorieën waarvoor een derde nodig is: punt 5, veiligheidscomponenten met volledig of gedeeltelijk zelfontwikkelend gedrag op basis van machinaal leren die veiligheidsfuncties waarborgen, en punt 6, machines waarin zulke systemen zijn ingebouwd. Artikel 25, lid 2, staat dan modules B en C, H of G toe. Zelfbeoordeling is geen optie.
Twee wetten die chemische fabrieken en tankopslagbedrijven kennen, bleven in afdeling A: ATEX (Richtlijn 2014/34/EU) en drukapparatuur (Richtlijn 2014/68/EU). AI die veiligheidscomponent is van zulke apparatuur, waar de richtlijn een derde voorschrijft, valt vanaf 2 augustus 2028 onder het volledige hoog-risicoregime van de AI Act.
Zijn camera-kwaliteitscontrole en predictive maintenance hoog risico?
Normaal gesproken niet: artikel 6, lid 1 bis, bepaalt dat AI uitsluitend voor kwaliteitscontrole, prestatieoptimalisatie of efficiëntie geen veiligheidscomponent is. Voorbeeld, met aannames: een visionsysteem op een verpakkingslijn voor levensmiddelen controleert sealnaden en etiketdruk en blaast afkeur van de band. Het doel is productkwaliteit, niet de bescherming van mensen bij de machine, en kwaliteitscontrole staat niet in bijlage III. Oordeel: geen hoog risico. De plicht uit artikel 4 om de AI-geletterdheid van gebruikers te ondersteunen blijft.
Twee randgevallen veranderen dat. Ziet de camera ook een hand in de afkeurzone en stopt hij de uitwerper, dan is dat een veiligheidsfunctie: zie de volgende paragraaf. En uitsluitend weegt zwaar, want lid 1 ter vangt elke AI waarvan falen de gezondheid en veiligheid in gevaar brengt. Wij lezen detectie van vreemde voorwerpen in voedsel als een vraag voor het levensmiddelenrecht, niet als veiligheidsfunctie van de machine, maar de tekst beslist dat niet, dus leg de redenering vast. Zie kwaliteitscontrole met camera's en machine vision.
Predictive maintenance volgt dezelfde logica. Voorbeeld: een model leest trilling en temperatuur van een centrifugaalpomp, voorspelt lagerslijtage en zet een werkorder klaar in SAP PM of IBM Maximo; een planner beslist wanneer er wordt ingegrepen. Het schakelt de pomp niet uit en hoort niet bij het veiligheidsinstrumentele systeem. Oordeel: geen hoog risico, ook niet in een nutsvoorziening. Koppelt u de uitkomst aan het afschakelen van de pomp om een gevaarlijke lozing te voorkomen, dan geldt lid 1 ter. Predictive maintenance beschrijft hoe zo'n model wordt gebouwd.
Wanneer is AI die de stop, afscherming of snelheid van een machine regelt hoog risico?
Vrijwel altijd: een machine-learningsysteem dat een machine stopt, afschermt of in snelheid begrenst, vervult een veiligheidsfunctie en vraagt een aangemelde instantie. Voorbeeld: een camera met een neuraal netwerk ziet mensen bij een palletiseerrobot en vertraagt hem of geeft een beveiligingsstop, naast of in plaats van een lichtscherm. Met volledig of gedeeltelijk zelfontwikkelend gedrag valt het onder bijlage I, deel A, van de Machineverordening, is vanaf 20 januari 2027 beoordeling door een derde nodig, en telt het als hoog risico onder artikel 6, lid 1, van de AI Act. Omdat machines in afdeling B staan, komen de AI-eisen via de Machineverordening, en gelden de plichten van de gebruiksverantwoordelijke uit artikel 26 niet.
Eén open punt: zelfontwikkelend is niet gedefinieerd, en overweging 55 van de Machineverordening sluit software uit die niet kan leren of evolueren en alleen geprogrammeerde functies uitvoert. Of een model dat offline is getraind en vóór levering is bevroren meetelt, staat niet vast. Behandel het als binnen het bereik tot uw aangemelde instantie of richtsnoeren van de Commissie anders zeggen; de classificatierichtsnoeren van 19 mei 2026 zijn nog een ontwerp.
Is AI voor roosters of het volgen van medewerkers hoog risico?
Het volgen van medewerkers wel: bijlage III, punt 4, onder b, noemt AI die prestaties en gedrag van werknemers monitort en evalueert, vanaf 2 december 2027. Hetzelfde punt dekt AI die taken toewijst op basis van individueel gedrag of persoonlijke eigenschappen. Voorbeeld: een roostertool vult diensten op basis van beschikbaarheid, certificaten zoals heftruck of toegang tot ATEX-zones, en de rusttijden uit de cao, zonder iemand te scoren. Onze lezing: buiten punt 4, onder b, of een beperkte procedurele taak onder artikel 6, lid 3, onder a; leg dat vast. Laat dezelfde tool operators rangschikken op output per uur of verzuimhistorie om de gewilde diensten te verdelen, en hij profileert personen. Artikel 6, lid 3, zegt dat een bijlage III-systeem dat natuurlijke personen profileert altijd hoog risico is.
Voor een Nederlandse fabriek ligt de dichterbij liggende horde bij de ondernemingsraad. Artikel 27, lid 1, van de Wet op de ondernemingsraden vraagt nu al instemming voor een arbeids- en rusttijdenregeling (onderdeel b) en voor voorzieningen die geschikt zijn voor controle op aanwezigheid, gedrag of prestaties (onderdeel l). Zodra de hoog-risicoregels gelden, voegt artikel 26, lid 7, van de AI Act de plicht toe werknemersvertegenwoordigers en betrokken medewerkers te informeren voordat een hoog-risicosysteem in gebruik gaat.
Is AI in de aansturing van gas-, warmte- of elektriciteitslevering hoog risico?
Alleen als veiligheidscomponent: bijlage III, punt 2, dekt AI als veiligheidscomponent in de levering van water, gas, verwarming of elektriciteit. Overweging 55 van de AI Act beschrijft dat als systemen die de infrastructuur of de gezondheid en veiligheid van personen direct beschermen en niet nodig zijn om haar te laten werken; componenten alleen voor cyberbeveiliging tellen niet. Voorbeeld: de WKK-installatie van een chemische site voedt ook een warmtenet. Een model dat de installatie op stroomprijs inzet, is optimalisatie: geen hoog risico. Een model dat een gaslek detecteert en de toevoer afsluit, is een veiligheidscomponent: hoog risico vanaf 2 december 2027, en artikel 6, lid 3, helpt zelden. Wij gingen uit van levering aan derden; of levering aan de eigen site meetelt, staat niet vast.
Wie is de aanbieder als een OEM de AI in een nieuwe machine levert?
De OEM: de fabrikant die een machine met ingebouwd AI-veiligheidssysteem in de handel brengt, draagt de conformiteitsbeoordeling. Het compliancerisico voor de fabriek zit in twee andere situaties.
Veiligheidsfunctie door de fabriek toegevoegd. U, of een leverancier die u inhuurt, voegt een AI-camera toe die een bestaande machine stopt. Artikel 18 van de Machineverordening maakt wie een substantiële wijziging uitvoert tot fabrikant. Artikel 3, punt 16, omschrijft dat als een niet voorziene fysieke of digitale wijziging die een nieuw gevaar of groter risico oplevert en bijvoorbeeld beschermingsinrichtingen vraagt die het bestaande veiligheidsbesturingssysteem veranderen. Een AI-stop op de veiligheids-PLC is een sterke kandidaat. Overweging 54 geeft één verlichting: het inbouwen van een veiligheidscomponent die al los door een derde is beoordeeld, vraagt op zich geen nieuwe certificering.
AI zonder veiligheidsfunctie door de fabriek toegevoegd. Volgens artikel 3, punt 3, van de AI Act is een bedrijf dat een AI-systeem laat ontwikkelen en onder eigen naam in gebruik neemt de aanbieder. Bij een kwaliteitscamera weegt dat weinig, tot iemand het doel verandert: artikel 25, lid 1, onder c, maakt een gebruiksverantwoordelijke tot aanbieder als een gewijzigd beoogd doel het systeem hoog risico maakt. Een OEE-dashboard ombouwen tot een ranglijst van individuele operators is die stap. Het gewijzigde artikel 25, lid 2, verplicht de oorspronkelijke aanbieder dan tot technische documentatie, bekende beperkingen en faalwijzen, en technische toegang voor testen, tenzij hij hoog-risicogebruik uitsloot. Leg dat vast in uw inkoopcontracten.
Hoe toetst een IT- of OT-manager één AI-systeem in de fabriek?
Stel per systeem zeven vragen, in deze volgorde, en leg bij elk antwoord de aanname vast.
1. Brengt falen personen of eigendom in gevaar? Zo niet, en doet het alleen kwaliteitscontrole, optimalisatie of onderhoudsadvies, ga dan naar 5. 2. Welke productwet dekt de beschermde apparatuur: de Machineverordening, ATEX of drukapparatuur? 3. Schrijft die wet een derde voor, bij machines: zelfontwikkelend machinaal leren dat een veiligheidsfunctie waarborgt? 4. Wie is de fabrikant: de OEM zoals geleverd, of u na een substantiële wijziging? 5. Wijst het werk toe of volgt het mensen (bijlage III, punt 4), of beveiligt het de levering van water, gas, warmte of elektriciteit (punt 2)? 6. Profileert het personen? Dan is het hoog risico. Zo niet, past een voorwaarde van artikel 6, lid 3: een beperkte procedurele taak, verbetering van een afgeronde menselijke activiteit, detectie van afwijkingen zonder menselijke toetsing te vervangen, of een voorbereidende taak? 7. Leg oordeel, datum, eigenaar en de aanleiding voor een nieuwe toets vast: een nieuwe modelversie, gegevensbron of doel.
Beroept u zich op artikel 6, lid 3, dan moet de aanbieder volgens artikel 6, lid 4, de beoordeling documenteren voordat het systeem in gebruik gaat, het registreren onder artikel 49, lid 2, en de documentatie op verzoek afgeven; de Omnibus slankte de registratie af, maar die plicht bleef. Een vorm is niet voorgeschreven. Wij stellen voor: systeem en versie, beoogd doel, punt van bijlage III, gebruikte voorwaarde en waarom, een verklaring dat er niet wordt geprofileerd, waar de menselijke beslissing ligt, ondertekenaar en datum, en de aanleiding voor een nieuwe toets.
Waar Crux Digits past
Crux Digits ontwerpt en bouwt AI-systemen voor fabrieken, zoals visuele inspectie en onderhoudsmodellen, met het bewijs waar een auditor om vraagt: beoogd doel, testdata en resultaten, het dossier onder artikel 6, lid 3, waar dat geldt, en code die van u is. Bij een veiligheidsfunctie van een machine werken wij binnen het conformiteitstraject van de machinebouwer of van uzelf, met uw aangemelde instantie. Wij certificeren geen machines en vervangen uw veiligheidskundige, machineleverancier of ICT-partner niet. Classificeer een systeem eerst met de EU AI Act-risicochecker.
Wijst de classificatie op bouwen, dan laat AI-implementatie in Nederland zien hoe een project verloopt.
Laatst bijgewerkt: 26 oktober 2026.
Onze AI Act-check (€950, vaste prijs) geeft binnen een week uw risicoclassificatie, verplichtingen en een concrete to-dolijst, inclusief wat u gerust kunt negeren.
Bekijk de AI Act-check →Een consultant zegt waar AI loont; Crux Digits bouwt het ook. Vaste prijs per stap, één vaste expert, vanuit Utrecht.
AI-consultancy in Nederland →
